Nadezha Kutepova - City 40


Nadezhda Kutepova is geboren in de geheime Russische stad Ozjorsk. Een 'paradijselijke' plek die tijdenlang op geen enkele kaart te zien was. Mannen, vrouwen en kinderen leven er achter prikkeldraad en onder toezicht van gewapende bewakers. Maar als Nadezhda achter de waarheid van haar stad komt, besluit ze die naar buiten te brengen en de inwoners te helpen met het vechten tegen de Russische staat.

Nadezhda Kutepova is opgegroeid op een plek waar veel Russen van dromen. Een groene stad met theaters, musea en goede scholen. Bijna iedereen is er hoog opgeleid, sportclubs voor jong en oud zijn er voor het uitkiezen. Het is er zó veilig dat kinderen er gerust om elf uur 's avonds nog op straat spelen, criminaliteit kent het stadje namelijk niet.  Maar aan dat ideale plaatje hangt een duur prijskaartje, weet Nadezhda. Het geheime stadje is namelijk zwaar vervuild. Met radioactieve stoffen.

Ozjorsk, oftewel: City 40, werd in 1946 opgericht om een atoombom voor de Sovjet Unie te bouwen. Politieke gevangenen moesten er een fabriek bouwen, de beste natuurkundigen uit het land werden naar het stadje gehaald. Eén van die natuurkundigen was de oma van Nadezhda, naar wie ze is vernoemd.

De inwoners van deze geheime stad kregen een heerlijk leven. In ruil daarvoor kregen ze een zwijgplicht over wat er gebeurde. De eerste acht jaar mochten ze zelfs de stad niet uitreizen, en niet vertellen waar ze vandaan kwamen. Ze kregen ingeprent dat ze de helden van het land waren, dat ze bouwden aan de bescherming van USSR. Het leven was er goed. "We leefden als goed gevoede dieren in een dierentuin", zegt een bewoner.

Wat de meesten niet wisten, was dat hun stad zwaar vergiftigd werd door radioactief materiaal. Explosies met nucleair materiaal werden in de doofpot gestopt. En mensen die in de fabriek werkten, deden dat veelal onbeschermd. Steeds meer inwoners werden ziek, en stierven op jonge leeftijd. Ook Nadezhda's grootouders bezweken aan kanker.

Hoewel veel inwoners inmiddels van de nucleaire vervuiling en gevaren weten, blijven de meesten zwijgen en bijna niemand vertrekt uit Ozjorsk. Sommigen voelen zich nog steeds trots en uitverkoren, anderen zijn gewoonweg te bang. Zo niet Nadezhda: sinds zij van de schandalen weet, zet zij zich als advocaat en milieuactivist onophoudelijk in voor de rechten van de inwoners. Keer op keer wijst ze de staat op zijn verantwoordelijkheid, en klaagt hem aan.

Dat wordt haar niet in dank afgenomen. De intimidaties begonnen in 2004, en opnieuw in 2008 en 2009. In mei 2015 kreeg Nadezhda's organisatie Planet of Hopes van de Russische autoriteiten het als lasterlijk ervaren label ‘buitenlandse agent’* (deze benaming staat voor veel Russen synoniem met ‘buitenlandse spion’ of ‘landverrader’ – zie beneden). Een lokaal tv-station begon een lastercampagne waarin Nadezhda ervan werd beschuldigd een ‘kleurenrevolutie’ te willen beginnen met buitenlands geld. Uiteindelijk werd Nadezhda van ‘spionage’ beticht , waarop ze uit vrees voor vervolging  besloot Rusland te ontvluchten. Ze kreeg hulp van de FIDH en Amnesty om te vluchten en asiel te krijgen in Frankrijk. Daar woont ze tot op de dag vandaag. Haar organisatie Planet of Hopes blijft echter wel opereren vanuit Ozjorsk.

 

*Buitenlandse Agent:

De ‘buitenlandse agentenwet’ uit 2012 is onderdeel van het steeds repressievere beleid van Rusland ten aanzien van civil society organisaties dat het Kremlin heeft ingezet na de herverkiezing van Vladimir Poetin als president. De wet verplicht een non-gouvernementele organisatie (ngo) zich als ‘buitenlandse agent’ te laten registreren wanneer deze financiële steun uit het buitenland ontvangt en zich bezighoudt met wat de wet in vage bewoordingen ‘het ondernemen van politieke activiteiten’ noemt. Ngo’s die zich niet aan deze wet houden, riskeren forse boetes of sluiting. De leiders van een ngo kunnen boetes opgelegd krijgen of zelfs een gevangenisstraf van maximaal twee jaar. De wet lijkt er op gericht om Russische ngo’s in een kwaad daglicht te stellen om zo de ontwikkeling van een maatschappelijk middenveld tegen te werken en critici van het regime het zwijgen op te leggen. Vaak helpen (staats)media de autoriteiten een handje bij het zwartmaken van de organisaties, waardoor de Russische bevolking hen steeds meer wantrouwt.